Odlewy z brązu umieszczone w przestrzeni Śródmieścia Radomia to projekt zrealizowany w ramach Budżetu Obywatelskiego 2018 i 2022, projekt uzupełniany jest sukcesywnie przez prywatnych fundatorów. Obecnie szlak obejmuje 20 rzeźb przedstawiających wyroby radomskiego przemysłu produkowane w odległej przeszłości bądź nieco bliższej, a także takie, które do dziś można zakupić. Poznaj je wszystkie!
Lista obiektów:
1. Rower wyścigowy szosowy Łucznik, Fabryka Broni w Radomiu
„Rower lekki, dostosowany do szybkiej jazdy po jezdniach miejskich i gładkich szosach” – według katalogu „Polskie rowery PWU” z roku 1933. Należąca do Państwowych Wytwórni Uzbrojenia, Fabryka Broni w Radomiu przystąpiła do wyrobu rowerów w roku 1929. Wkrótce stała się ich największym wytwórcą w II Rzeczpospolitej. Rowery dostępne w ponad 20 typach i kilku wersjach malowania podlegały dwuletniej gwarancji. Dowodem wysokiej jakości były liczne sukcesy kolarzy występujących na rowerach marki Łucznik.
Lokalizacja: ul. Narutowicza 9, filar przy stadionie MOSIR
2. Waga niemowlęca, RADWAG
Firma RADWAG powstała w 1984 roku w Radomiu. Obecnie jest wiodącą firmą, która zaopatruje szpitale i placówki medyczne w wagi niemowlęce. Waga niemowlęca RADWAG posiada rozwiązania elektroniczne, które umożliwiają dokonanie precyzyjnego pomiaru mimo poruszania się niemowlęcia. W razie awarii czy braku dostępu do prądu waga może być zasilana akumulatorowo. Co ciekawe, w wielu przypadkach dzieci były ważone na tym samym egzemplarzu wagi co ich rodzice. To potwierdza niezawodność urządzeń RADWAG.
Lokalizacja: dawny Oddział Ginekologiczno-Położniczy Radomskiego Szpitala Specjalistycznego, ul. Narutowicza 20
3. Aparat telefoniczny Malwa, Radomska Wytwórnia Telefonów
Wzorowany na modelach z przełomu wieków XIX i XX, wyrabiany w Radomskiej Wytwórni Telefonów od roku 1978, cieszył się uznaniem nabywców krajowych i zagranicznych.
Lokalizacja: ul . Traugutta 31/33, na murku przy wejściu do Galerii Łaźnia
4. Płytki posadzkowe, Marywil
Ceramiczne płytki posadzkowe – zarówno gładkie, jednobarwne, jak i o wielobarwnych wzorach – można zobaczyć w wielu radomskich kamienicach. Przedstawiony wzór – cztery płytki układające się w zgeometryzowaną gwiazdę wpisaną w czworobok – jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych w Radomiu i kojarzonym właśnie z radomską fabryką Marywil. Również otaczającą go bordiurę często wybierano z oferty „Marywilu”, choć w łączeniu wzorów panowała duża dowolność.
Lokalizacja: chodnik na ul. Piłsudskiego, przed wejściem do Sądu Okręgowego
5. Maszyna do pisania Łucznik 1301, Zakłady Metalowe Łucznik im. Gen. Waltera
Wyrób maszyn do pisania rozpoczęto w roku 1969 w wyniku podpisania umowy licencyjnej ze szwedzką firmą Facit. Wpierw wytwarzano maszyny biurowe ręczne, a od roku 1971 – również elektryczne. W roku 1974 pojawiły się maszyny ręczne walizkowe. Maszyny wykonywano w różnych wersjach językowych, między innymi – w oparciu o własne rozwiązania konstrukcyjne – dla języków arabskiego i tajlandzkiego.
Lokalizacja: ul. Moniuszki 9, filar Urząd Stanu Cywilnego
6. Puszka farby Radowil Gr-tix, RAFIL
Zakład ekstrakcji karpiny i wyrobu pokostów na Młodzianowie powstał w roku 1917. Wyrób farb olejnych i lakierów uruchomiono w roku 1926. Obecnie Radomska Fabryka Farb i Lakierów RAFIL jest największym w kraju wytwórcą specjalistycznych farb do ochrony antykorozyjnej w przemyśle ciężkim.
Lokalizacja: Park Kościuszki, na murku na zachód od altany
7. Stolik okolicznościowy, Fabryka Mebli Giętych „Johann Kohn i Spółka”
Styl mebli giętych zapoczątkował w latach 30. XIX wieku Michael Thonet. Przedstawiony stolik okolicznościowy figuruje w katalogu firmowym pod numerem T3. Na stoliku – wyroby z regionu: porcelanowa filiżanka z Ćmielowa i łyżeczka firmy Gerlach z Drzewicy, ponadto ciastko radomianka, znane pod tą nazwą nie tylko w regionie radomskim.
Lokalizacja: chodnik przed “Łaźnią” Radomskim Klubem Środowisk Twórczych, ul. Żeromskiego
8. Kuchnia gazowa 333, Polmetal
W planie na rok 1987 przewidziano sprzedaż blisko 130 tys. sztuk kuchenki 333 na rynku krajowym oraz 30 tys. sztuk w wersji 333M na eksport. Stanowiło to ponad połowę wartości planowanego zbytu. Wytwarzano też kuchenki domowe elektryczne oraz turystyczne gazowe. Stojący nad palnikiem garczek to „rondel półgłęboki z uszami”. „Cennik Fabryki blaszanych naczyń emaljowanych »Radom«” z 1926 roku ujmuje go pod numerem 13.
Lokalizacja: chodnik na skrzyżowaniu Niedziałkowskiego i Skłodowskiej
9. Maska przeciwgazowa wz. 24, Wojskowa Wytwórnia Sprzętu Przeciwgazowego
Maska wzorowana na francuskiej A.R.S. 1917, znana jako R.S.C. od nazwisk konstruktorów: Robert, Saunier, Cantot. Pierwsza maska przeciwgazowa na wyposażeniu Wojska Polskiego. Wyrób w Polsce zapoczątkowała polsko-francuska spółka Protekta, powstała w roku 1923. W oparciu o jej majątek w roku 1928 założono wytwórnię państwową. Zakład przy ulicy Słowackiego 57 na polecenie dyrekcji wysadzono we wrześniu 1939 roku.
Lokalizacja: ul Kilińskiego 25, dach schronu przy Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kochanowskiego
10. Aparat telefoniczny CB-49, Radomska Wytwórnia Telefonów
Pokrywa aparatu, mikrotelefon i gniazdo przyłączeniowe były wykonywane przeważnie z czarnego bakelitu, jednak były również dostępne modele w kolorze czerwonym i zielonym. Dzwonek aparatu miał dwie czasze z blachy stalowej o różnej grubości, dzięki czemu wytwarzał dźwięk o dwóch różnych tonach. Model CB-49 był początkowo produkowany w Zakładach Wytwórczych Aparatów Telefonicznych T-4 w Łodzi oraz w Fabryce Telefonów T-9 w Radomiu. W roku 1958 zakłady łódzkie zmieniły profil produkcji i produkcję tego aparatu w całości przejęła fabryka radomska. Produkowany był do 1963 r.
Lokalizacja: ul. Kilińskiego 30, przy wejściu do Urzędu Miasta
11. Rower wojskowy Łucznik typ XX, Fabryka Broni w Radomiu
„Rower niezwykle mocnej budowy dostosowany do wszelkich warunków terenowych.” Wzmocniona rama, uchwyty na karabin, bagażnik ze skórzanymi pasami, barwy ochronne czerń i khaki. Z tyłu dwie zębatki – zmiana biegu wymagała ręcznego przełożenia łańcucha. W roku 1935 zatwierdzony przez Biuro Badań Technicznych Broni Pancernych i wdrożony do seryjnego wyrobu. Na wyposażeniu pododdziałów kolarzy w Wojsku Polskim.
Lokalizacja: ul. Żeromskiego 53, plac przed pałacem Komisji Województwa Sandomierskiego (obecnie Urzędu Miejskiego)
12. Serek homogenizowany, Radomska Spółdzielnia Mleczarska Rolmlecz
„Członkiem spółdzielni może być każdy właściciel krowy, zamieszkały na terenie Wolanowa, Wacławowa, Karczunku…” – mówi statut Spółdzielni Mleczarskiej zawiązanej w roku 1926 w Wolanowie. Mleczarnia w Radomiu powstała w roku 1941 na terenie zakładów mięsnych przy Starym Ogrodzie. Nowy zakład na Żakowicach – w roku 1972. Od roku 1994 Rolnicza Spółdzielnia Mleczarska w Radomiu działała pod firmą Rolmlecz.
Lokalizacja: ul. Żeromskiego 42, kwietnik przed budynkiem Domu Handlowego „Sezam”
13. Półbuty damskie, Radomski Zakłady Przemysłu Skórzanego Radoskór
„Produktem podstawowym przedsiębiorstwa jest obuwie damskie. But damski jest asortymentem stosunkowo trudnym” – wyjaśnia wydany w roku 1985 w nakładzie 4 tys. egzemplarzy „Informator dla nowoprzyjmowanych”. Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego Radoskór powstały w roku 1959 z połączenia Radomskich Zakładów Garbarskich, Radomskich Zakładów Wyrobów Rymarskich, Radomskich Zakładów Obuwia (przedwojenna Bata) i Skarżyskich Zakładów Obuwia. Utworzono kombinat wiążący zakłady z kolejnych etapów ciągu wytwórczego. „Miejmy jednak nadzieję, że przy dobrej woli obu partnerów trudności zaopatrzenia zostaną pokonane, a pożycie młodej pary okaże się zgodne i przykładne” – pisze doc. Edward Krzywicki, nestor polskiego garbarstwa. Radoskór stał się największym wytwórcą obuwia w Polsce z zatrudnieniem sięgającym 14 tys. osób. Na jego potrzeby w roku 1972 na Gołębiowie powstała największa w Europie garbarnia skór miękkich.
Lokalizacja: ul. Focha, murek przy budynku Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (przy fontannach)
14. Maszyna do szycia Łucznik Kl. 82, Zakłady Metalowe im. Gen. Waltera
Wyrób przemysłowych maszyn do szycia rozpoczęto w roku 1948. W roku 1954 w oparciu o własne rozwiązania techniczne powstała pierwsza maszyna użytku domowego – Łucznik Kl. 82. Główka maszyny umieszczona była w stoliku wyposażonym w pedał napędowy. Główka dostępna była w dwu odmianach wykończenia: farbą czarną z połyskiem bądź szarą o fakturze młotkowej.
Lokalizacja: ul. Focha, murek przy budynku Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (przy fontannach)
15. Waga domowa WD-2, Spółdzielnia Rzemieślnicza „Rzemiosł Różnych”
Waga o maksymalnym udźwigu 2 kg jako nielegalizowana nie mogła służyć do rozliczeń handlowych. Szalka wykonana jest ze sławnego fajansu włocławskiego. Ręczne malowanie nawiązuje do motywów ludowych. Waga była dostępna w dwu wersjach kolorystycznych: brązowej i niebieskiej.
Lokalizacja: pl. Jagielloński, na murku przy ławce po południowej stronie
16. Aparat telefoniczny Bratek, Radomska Wytwórnia Telefonów
Nowatorski model projektowano w latach 1978-1980. Wzór opracowali artysta plastyk Maria Osterwa-Czekaj i architekt Jacek Czekaj przy współudziale konstruktora Stanisława Józwowicza. Aparat jest dostosowany do użytkowania jako biurkowy i ścienny. Przy zmianie położenia oryginalne rozwiązanie konstrukcyjne pozwala na odwrócenie tarczy numerowej bez zdejmowania pokrywy. Model otrzymał złoty medal na Międzynarodowych Targach Poznańskich w roku 1983.
Lokalizacja: pl. Jagielloński, na murku przy ławce po południowej stronie
17. Pistolet Vis wz. 35, Fabryka Broni w Radomiu
Pierwotnie WiS – jak Piotr Wilniewczyc i Jan Skrzypiński, twórcy konstrukcji. Zmienione na Vis (łac. siła) na żądanie Departamentu Uzbrojenia. Patent zgłoszony w roku 1931. Rozpoczęcie seryjnego wyrobu i wprowadzenie na uzbrojenie kadry zawodowej Wojska Polskiego w roku 1936. Uznawany za jeden z najlepszych pistoletów wojskowych w światowej historii broni palnej.
Lokalizacja: ul. Malczewskiego 16, murek przy wejściu głównym do budynku Resursy Obywatelskiej
18. Kozaki, Sofix
„Buty Sofix dla każdego. Trwałe, modne i wygodne. I na zimę, i na lato. Chodzi syn i chodzi tato. W tym się chodzi!”” – głosiła reklama. Firma polonijna Sofix działalność rozpoczęła w roku 1983 od wytwarzania cholewek dla Radoskóru. Wkrótce podbiła rynek schyłkowej Polski Ludowej wprowadzając nowoczesne wzornictwo, na przykład pierwsze polskie buty zapinane na rzepy. W butach Sofix wystąpili polscy olimpijczycy podczas otwarcia igrzysk w Calgary w roku 1988. Moda na wyroby marki Sofix wzmogła sławę Radomia jako celu wycieczek na zakupy obuwia. Po przypadku wyłamania drzwi przez napierających nabywców w jednym ze sklepów wprowadzono sprzedaż przez okienko z blachy.
Lokalizacja: przy kamieniach na ul. Szewskiej od strony pl. Kazimierza Wielkiego
19. Kłódka, Zakłady Metalowe Łucznik im. Gen. Waltera
W zakładowym tygodniku „Na Warcie Pokoju” z 28 listopada 1953 roku czytamy: „Podejmując produkcję artykułów codziennego użytku załoga naszego zakładu udowodniła, że dobrze zrozumiała uchwały IX Plenum naszej Partii w sprawie podniesienia na wyższy poziom stopy życiowej mas pracujących” – podpisano: „Mgr Stanisław Bąk-Dzierżyński”. Kłódki pojawiają się w 1959 roku. Ich wyrób osiąga szczyt w roku 1965 – liczbą 331 074 sztuk. Ogółem do 1966 roku włącznie w radomskiej fabryce wykonano blisko milion kłódek.
Lokalizacja: Mostek Zakochanych, park Stary Ogród
20. Spinacze do prania, Chemiczna Spółdzielnia Pracy „Świt”
Spółdzielnia, powstała w roku 1954, początkowo wytwarzała mydło gospodarcze oraz pasty do obuwia i do podłóg. Już w roku 1955 obok Działu Tłuszczowego uruchomiono Dział Tworzyw Sztucznych, w którego asortymencie poczesne miejsce miały zająć zabawki. Wkrótce spółdzielnia zasłynęła patentem pierwszych w Polsce „nowoczesnych” klocków łączonych za pomocą okrągłych wypustek. Prócz zestawu „Mały Architekt” niezwykłą popularność zdobędzie „Latarnia Morska”, mogąca służyć jako lampka nocna.
Pod rzutkim kierownictwem prezesa Józefa Pasierbińskiego wdrażano innowacyjne rozwiązania technologiczne. W roku 1958 spółdzielnia jako pierwsza w kraju opracowała sposób wykorzystywania odpadów folii winidurowej. W obliczu niedoboru maszyn w roku 1966 samodzielnie sporządzono projekt wtryskarki mechanicznej, po czym wykonano kilkanaście sztuk na potrzeby własne oraz kilkadziesiąt dla innych zakładów. Z tworzyw sztucznych wyrabiano między innymi elementy do kuchenek, lodówek, pralek, odkurzaczy i maszyn do szycia, a ponadto doniczki, mydelniczki, sitka do umywalek, kosze na śmieci, teczki biurowe oraz spinacze do wieszania upranej bielizny.
Lokalizacja: brama wjazdowa do dawnej siedziby, ul. św. Wacława 23
21. Lampa biurkowa, Zakłady Sprzętu Oświetleniowego „Polam-Radom”
Zjednoczenie Sprzętu Oświetleniowego i Elektromechanicznego „Polam” obejmowało 27 podmiotów w kraju. Spółdzielnia „Mechanik” przejęła wyrób opraw oświetleniowych z zakładu w Wilkasach na Mazurach w roku 1973, zarzucając produkcję żelazek elektrycznych. Wcześniej, oprócz sprzętu oświetleniowego, wytwarzała m.in. leżaki turystyczne (bez podnóżka lub z podnóżkiem), a także oprzyrządowanie samochodowe: lusterka, pompki nożne i ręczne oraz podnośniki wahliwe. Zaopatrywano też zagranicę: „W dyskusji nad sprawozdaniem Zarządu, Rady Nadzorczej, oraz omówieniem planowanych zadań gospodarczych na rok 1962 – zabrał głos kol. Golus Aleksy, zwracając się z zapytaniem, czy produkcja eksportowa opłaca się dla naszej spółdzielni – ponieważ wyroby na eksport muszą być bardzo porządnie wykonane, co powoduje wzrost robocizny, a jednocześnie i funduszu płac”.
Lokalizacja: teren firmy AMGS GROUP, ul. Dębowa
22. Papierosy, Zakłady Przemysłu Tytoniowego w Radomiu
Działalność Zakładów Przemysłu Tytoniowego w Radomiu obejmowała produkcję i handel wyrobami tytoniowymi, produkcję tytoniu przemysłowego, kontraktację i skup liści tytoniowych, doświadczalną uprawę tytoniu, obrót z zagranicą, produkcję części zamiennych do maszyn produkcyjnych. Z tego czasu pochodzą sztandarowe produkty zakładu – papierosy “Radomskie”, “Klubowe”, “Popularne” czy “Ekstra mocne”.
Lokalizacja: parapet zabytkowej bramy wjazdowej na ul. Tytoniowej